1993-cü ildə rayonun ermənilər tərəfindən işğalı Zəngilanın həyatını kökündən dəyişdi. Əhali doğma yurdunu tərk etməyə məcbur oldu, yaşayış məntəqələri və tarixi-mədəni irs dağıntılara məruz qaldı. Zəngilanlıların 67 gün mühasirə şəraitində müqavimət göstərməsi həmin dövrün ən ağır səhifələrindəndir. Buna baxmayaraq, məcburi köçkünlük doğma torpağa qayıdış istəyini zəiflətmədi.

2020-ci il Zəngilanın tarixində yeni mərhələ açdı. Sentyabrın 27-də başlayan Vətən müharibəsi zamanı Cəbrayıl istiqamətində əldə edilən hərbi uğurlar Azərbaycan Ordusunun Zəngilan istiqamətində irəliləməsinə şərait yaratdı. Oktyabrın 20-də Zəngilan şəhəri və rayonun bir sıra yaşayış məntəqələri azad edildi. Sonrakı günlərdə rayonun digər kənd və qəsəbələrinin azad olunması davam etdi.

Azadlıqdan sonra qarşıda daha böyük vəzifə dayanırdı: dağıdılmış ərazidə həyatın yenidən qurulması. Cənab Prezident İlham Əliyevin Zəngilanla bağlı yanaşmasının əsas xüsusiyyəti bərpa ilə gələcək inkişafın vahid strategiyada birləşdirilməsidir. 2021-ci ilin aprelində Ağalıda ilk “Ağıllı kənd” layihəsinin təməlinin qoyulması bunun mühüm göstəricisi oldu. Burada yaşayışla yanaşı istehsal, sosial xidmətlər, müasir kənd təsərrüfatı və alternativ enerji imkanları nəzərdə tutuldu. Ağalı layihəsi Böyük Qayıdışın mahiyyətini də ortaya qoydu. Məqsəd insanları sadəcə əvvəlki yaşayış yerlərinə qaytarmaq deyil, onları müasir həyat şəraiti ilə təmin etməkdir. 2022-ci ildə sakinlərin Ağalıya qayıtmağa başlaması bu siyasətin real nəticəyə çevrildiyini göstərdi. Beləliklə, illərlə məcburi köçkün həyatı yaşayan insanların doğma yurdda yeni həyat qurması mümkün oldu.

Zəngilan şəhərinin gələcəyi də uzunmüddətli şəhərsalma konsepsiyası əsasında qurulur. Baş planın hazırlanması ilə bağlı qərarın 2021-ci ildə qəbul edilməsi bərpanın epizodik deyil, planlı xarakter daşıdığını göstərirdi. Sonrakı mərhələdə yaşayış komplekslərinin, məktəbin, uşaq bağçasının və digər obyektlərin təməlinin qoyulması şəhərin yeni simasının formalaşdırıldığını nümayiş etdirdi.

Rayonun inkişafında nəqliyyat amili xüsusi yer tutur. Zəngilan Beynəlxalq Hava Limanı, Horadiz-Zəngilan-Ağbənd istiqamətində avtomobil və dəmir yolu layihələri rayonu regional əlaqələrin mühüm halqasına çevirir. Bu layihələr qayıdışı asanlaşdırmaqla yanaşı, gələcək iqtisadi fəallıq üçün də yeni imkanlar yaradır. “Dost Aqropark” kimi layihələr isə kənd təsərrüfatı istehsalını, emalı və məşğulluğu genişləndirmək məqsədi daşıyır.

Bərpa siyasəti tarixi-mədəni irsi də əhatə edir. İşğal zamanı ciddi dağıntıya məruz qalan Zəngilan şəhər məscidinin bərpası bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Məscidin yenidən şəhərin həyatına qaytarılması göstərir ki, quruculuq yalnız yeni binaların inşası ilə məhdudlaşmır; Zəngilanın tarixi kimliyi də qorunur.

20 oktyabrın Zəngilan şəhəri günü kimi təsis edilməsi bu tarixi mərhələnin dövlət səviyyəsində yaddaşlaşdırılmasıdır. Bu tarix artıq yalnız keçmişin xatırlanması deyil, azadlıqdan sonrakı quruculuğun da rəmzidir. Zəngilanın timsalında görünür ki, ərazi bütövlüyünün bərpası yeni inkişaf mərhələsinin başlanğıcıdır.

Rüstəm Nağıyev,
YAP Gədəbəy rayon təşkilatının sədri.