Laçın Azərbaycan tarixinin ən ağrılı səhifələrindən birini yaşamış, lakin həmin səhifəni Zəfərlə bağlayaraq yeni inkişaf mərhələsinə qədəm qoymuş şəhər və rayondur. Bu gün Laçına yalnız işğaldan azad edilmiş ərazi kimi baxmaq artıq kifayət deyil. Laçın sürətlə dəyişən siması, qurulan müasir infrastrukturu, yaşıl enerji layihələri, beynəlxalq nəqliyyat imkanları, iqtisadi potensialı və Böyük Qayış prosesinin miqyası ilə Azərbaycanın postmüharibə inkişaf modelinin mühüm nümunələrindən birinə çevrilir.

Bu sözləri aia.az-a verdiyi açıqlamasında Milli Məclisin deputatı Səttar Möhbalıyev deyib.

Fikirlərini davam etdirən millət vəkili bildirib ki, Laçının bugünkü mənzərəsini düzgün qiymətləndirmək üçün ilk növbədə onun keçmişinə nəzər salmaq lazımdır. 1923-cü ildə Abdallar yaşayış məntəqəsinin Laçın adlandırılması və şəhər statusu alması, 1930-cu ildə isə Laçın rayonunun inzibati ərazi vahidi kimi formalaşması bu ərazinin inzibati və sosial tarixinin əsas mərhələlərindəndir. 1835 kvadratkilometr əraziyə malik rayon zəngin meşələri, geniş yaylaqları, çayları və dağlıq relyefi ilə həm təbii, həm də strateji baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. 1992-ci il mayın 18-də Laçının işğalı isə yalnız bir rayonun itirilməsi deyildi. Bu, Qarabağ münaqişəsinin sonrakı gedişinə birbaşa təsir göstərən strateji hadisə idi. Laçının işğalı nəticəsində əhali etnik təmizləməyə məruz qaldı, yüzlərlə insan həlak oldu və itkin düşdü, yüzlərlə sosial, mədəni və iqtisadi obyekt dağıdıldı, tarixi abidələr vandalizmə məruz qaldı. Daha təhlükəlisi isə Laçının işğalı ilə Ermənistanla keçmiş Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti arasında coğrafi əlaqənin yaradılması idi. Beləliklə, Laçının itirilməsi Azərbaycanın sonrakı ərazi itkilərinin geosiyasi zəminini daha da ağırlaşdırdı. Laçında həyata keçirilən bütün bu layihələrin bir mühüm xüsusiyyəti də onların bir-birindən təcrid olunmuş təşəbbüslər deyil, vahid inkişaf fəlsəfəsinin tərkib hissəsi olmasıdır. Enerji istehsalı nəqliyyat infrastrukturunu, nəqliyyat iqtisadi fəallığı, iqtisadi fəallıq məşğulluğu, məşğulluq isə Böyük Qayıdışın davamlılığını təmin edir. Su ehtiyatlarının idarə olunması, aqro-sənaye, turizm, şəhərsalma, təhsil və sosial infrastruktur bir-birini tamamlayaraq Laçında özünü təmin edən, dayanıqlı və perspektivli yaşayış məkanı formalaşdırır. Başqa sözlə, burada söhbət ayrı-ayrı obyektlərin tikintisindən yox, bütöv bir şəhər və rayon həyatının yenidən dizayn edilməsindən gedir. Məhz bu sistemli yanaşma Laçının bərpasını adi postmüharibə rekonstruksiyasından fərqləndirən əsas cəhətlərdən biridir. Bu baxımdan Laçının 2020-ci il Vətən müharibəsindən sonra Azərbaycana qaytarılması sadəcə ərazi bütövlüyünün bərpası deyil, həm də tarixi və strateji ədalətin təmin olunması idi. 2020-ci il dekabrın 1-də Laçın rayonunun Azərbaycana təhvil verilməsi, 2022-ci il avqustun 26-da isə Laçın şəhəri, Zabux və Sus kəndlərinin nəzarətə götürülməsi yeni mərhələnin başlanğıcını qoydu. Bu mərhələnin ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri Azərbaycanın Laçına yalnız bərpa ediləcək ərazi kimi deyil, gələcəyin müasir şəhəri və inkişaf məkanı kimi yanaşmasıdır. Cənab Prezident İlham Əliyevin “Qarabağı və Şərqi Zəngəzuru cənnətə çevirəcəyik” fikri bu siyasətin fəlsəfəsini aydın ifadə edir. Laçında həyata keçirilən layihələr göstərir ki, məqsəd sadəcə dağıdılmış tikililəri yenidən qurmaq deyil, insanların rahat yaşayacağı, işləyəcəyi, istehsal edəcəyi və dünyanın müxtəlif yerlərindən gələn qonaqları qəbul edəcəyi müasir şəhər mühiti yaratmaqdır.

Millət vəkili onu da bildirib ki, Laçının inkişaf strategiyasında enerji məsələsi xüsusi yer tutur. Rayonun gələcək enerji sisteminin əsasını su elektrik stansiyaları və yaşıl enerji təşkil edir. Ümumilikdə 9 su elektrik stansiyasının 65,5 MVt ümumi gücə və illik 194 milyon kilovat-saat elektrik enerjisi istehsal potensialına malik olması nəzərdə tutulur. Artıq bir sıra stansiyalar istifadəyə verilib. 2026-cı il iyulun 11-də açılışı keçirilən “Ağbulaq-1”, “Ağbulaq-2” və “Şeylanlı” stansiyaları ilə Laçının 8–10 MVt-lıq elektrik tələbat gücü tamamilə yaşıl enerji hesabına qarşılanır və artıq enerji ölkənin enerji sisteminə ötürülür. Bu fakt Laçının gələcək inkişafının yalnız regional deyil, milli enerji siyasəti baxımından da əhəmiyyətini göstərir. Daha da önəmlisi, mövcud və planlaşdırılan layihələr nəzərə alınmaqla rayonun 2040-cı il perspektivində belə elektrik təminatının yaşıl enerji əsasında həyata keçirilməsi nəzərdə tutulur. Bu, işğaldan azad edilmiş ərazilərin bərpasında ekoloji yanaşmanın iqtisadi inkişafla birləşdirildiyini göstərən mühüm nümunədir.

Nəqliyyat infrastrukturu da Laçının strateji mövqeyini gücləndirir. 75,8 kilometrlik Kəlbəcər-Laçın avtomobil yolunun inşası, çoxsaylı tunel və körpülərin yaradılması rayonun ölkənin digər bölgələri ilə əlaqəsini daha da asanlaşdıracaq. Bu yol yalnız nəqliyyat layihəsi deyil, Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun vahid iqtisadi və logistika məkanına çevrilməsi prosesinin mühüm elementidir. Laçın Beynəlxalq Hava Limanı isə rayonun regional əhəmiyyətini yeni səviyyəyə qaldıran layihələrdəndir. 2025-ci il mayın 28-də istifadəyə verilən hava limanı dəniz səviyyəsindən 1700 metr yüksəklikdə yerləşir və Azərbaycanın ən hündürdə yerləşən aeroportudur. Müasir uçuş-enmə zolağı və terminal imkanları Laçının nəqliyyat əlçatanlığını artırmaqla yanaşı, gələcəkdə turizm və beynəlxalq əlaqələr üçün də yeni imkanlar yaradır. Laçının inkişafının digər mühüm istiqaməti şəhərsalma siyasətidir. 2025-ci ildə təsdiqlənmiş 2040-cı ilədək inkişaf Baş Planı şəhərin gələcək simasını sistemli şəkildə müəyyənləşdirir. “15 dəqiqəlik şəhər” prinsipi yaşayış məhəllələrinin, sosial obyektlərin və gündəlik xidmətlərin sakinlər üçün əlçatan məsafədə yerləşdirilməsini nəzərdə tutur. Bu yanaşma göstərir ki, Laçının yenidən qurulmasında yalnız tikinti deyil, müasir şəhər həyatının keyfiyyəti əsas götürülür. Rəqəmlər də görülən işlərin miqyasını aydın göstərir. Laçında 1000-dən çox yaşayış evi tikilib və bərpa edilib. Laçın şəhərində yüzlərlə fərdi ev və mənzil istifadəyə verilib, yeni yaşayış məhəllələrinin tikintisi davam etdirilir. Təhsil infrastrukturu da yenilənir. Laçın rayon 2 nömrəli tam orta məktəbi və Zabux kənd tam orta məktəbi bu istiqamətdə görülən işlərin konkret nümunələridir. İqtisadi dirçəliş isə Laçının bərpasının davamlı xarakter daşıdığını göstərən əsas amillərdəndir. Burada mebel fabrikinin, prefabrik modul ev istehsalı müəssisəsinin, tikiş və ayaqqabı fabriklərinin yaradılması yerli əhalinin məşğulluğuna xidmət edir. “Laçın Aqro-Sənaye Parkı”nda 46 müəssisənin fəaliyyət göstərməsi nəzərdə tutulur. Bu isə Laçının yalnız yaşayış məkanı deyil, eyni zamanda istehsal və sahibkarlıq mərkəzinə çevrilməsinin planlaşdırıldığını göstərir. Aqrar potensialın inkişafı da ayrıca əhəmiyyət daşıyır. Heyvandarlıq, arıçılıq və balıqçılığın inkişafı üçün rayonun təbii imkanları genişdir. “Həkəri Balıq Təsərrüfatı”nın yaradılması isə bu potensialın konkret iqtisadi layihəyə çevrilməsinin nümunəsidir. Laçının gələcəyində su ehtiyatlarının idarə olunması da mühüm yer tutur. 2026-cı il iyulun 11-də təməli qoyulan “Həkəriçay” su anbarı layihəsi 100 milyon kubmetr ümumi tutuma malik su anbarının yaradılmasını nəzərdə tutur. Layihənin əhatə etdiyi magistral boru kəməri sistemi Laçınla yanaşı, Qubadlı, Zəngilan, Cəbrayıl, Füzuli, Xocavənd və Ağdam rayonlarının təqribən 700 min nəfər əhalisinin içməli su təminatına xidmət edə biləcək. Beləliklə, Laçında həyata keçirilən layihələr artıq rayon sərhədlərini aşaraq daha geniş regional inkişaf prosesinə təsir göstərir. Bütün bu layihələrin mərkəzində isə insan dayanır. Laçının bərpasının əsas məqsədi məhz doğma yurdlarından didərgin düşmüş insanların öz evlərinə qayıdışını təmin etməkdir. 2023-cü il mayın 28-dən başlayan Böyük Qayıdış çərçivəsində 2026-cı ilin iyulunadək Laçın şəhərinə 614 ailənin, Zabux kəndinə 217 ailənin, Sus kəndinə 59 ailənin, Bəylik kəndinə isə 89 ailənin daimi məskunlaşması təmin edilib. Bu qayıdışın mahiyyəti yalnız evlərin açarlarının təqdim olunmasından ibarət deyil. Yeni məktəb, bağça, tibb məntəqəsi, yollar, kommunikasiyalar, iş yerləri və sosial obyektlər insanın öz doğma yurdunda tamhüquqlu həyatını təmin etmək üçün yaradılır. Zabux, Sus və Bəylik kəndlərinin timsalında müasir kənd yaşayış modelinin formalaşdırılması da bunu təsdiq edir.

Laçının 2025-ci ildə MDB-nin mədəniyyət paytaxtı elan olunması isə onun yalnız iqtisadi və strateji deyil, mədəni-humanitar əhəmiyyətinin də artdığını göstərdi. Bu fakt Laçının yenidən Azərbaycanın mədəni xəritəsində layiqli yerini tutmasının mühüm göstəricisidir. Beləliklə, Laçın nümunəsində Azərbaycanın postmüharibə strategiyasının bir neçə əsas istiqaməti bir nöqtədə birləşir: ərazi bütövlüyünün bərpası, təhlükəsizliyin təmin olunması, keçmiş məcburi köçkünlərin qayıdışı, müasir şəhərsalma, yaşıl enerji, nəqliyyat-logistika imkanlarının genişləndirilməsi, iqtisadi fəallığın artırılması, turizm və mədəni inkişaf. Laçın artıq keçmişin dağıntılarını xatırladan şəhər deyil. O, gələcəyə hesablanmış layihələrin reallaşdığı, insan həyatının yenidən qurulduğu, iqtisadi və sosial potensialın hərəkətə gətirildiyi bir inkişaf məkanıdır. Bu mənada Laçın modeli yalnız Laçının deyil, bütövlükdə Azərbaycanın Zəfərdən sonrakı inkişaf fəlsəfəsinin ifadəsidir. Burada hər yeni ev qayıdışın, hər yeni yol inteqrasiyanın, hər yeni müəssisə iqtisadi dirçəlişin, hər su elektrik stansiyası yaşıl gələcəyin, hər məktəb isə sabaha inamın göstəricisidir. Laçının tarixində işğal səhifəsi vardı. Bu gün isə onun tarixində quruculuq səhifəsi yazılır. Bu səhifənin ən mühüm xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, Laçın artıq yalnız keçmişin yadigarı deyil, Azərbaycanın gələcəyinin canlı modelinə çevrilir-deyə-Səttar Möhbalıyev fikirlərini yekunlaşdırıb.